
બંગાળની ખાડીમાં થોડા જ સમયમાં અર્નબ, મુરસુ અને અકવાન જેવા ચક્રવાતની ઘટનાઓ સામે આવી છે. સતત વાવાઝોડાંની ચર્ચાને કારણે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ચિંતા વધી છે. જોકે, ટૂંકા ગાળામાં ત્રણ ચક્રવાત બન્યા હોવાનો અર્થ એ નથી કે દર વર્ષે વાવાઝોડાંની સંખ્યા વધી રહી છે. આ માટે લાંબા ગાળાના હવામાનના આંકડાઓ તપાસવા જરૂરી છે.

અકવાન ચક્રવાત 18 નવેમ્બરના રોજ ગંભીર ચક્રવાતી તોફાનમાં ફેરવાયું હતું. ભારતીય હવામાન વિભાગે ઉત્તર આંધ્રપ્રદેશ, યાનમ અને દક્ષિણ ઓડિશાના દરિયાકાંઠા માટે ચેતવણી જાહેર કરી હતી. 20 નવેમ્બરે દરિયાકાંઠે ટકરાવાની આગાહી કરવામાં આવી હતી. આ દરમિયાન 90થી 100 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે પવન ફૂંકાવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી.

ચક્રવાત બનવા માટે ગરમ દરિયાનું પાણી મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દરિયાનું પાણી ગરમ હોય ત્યારે બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે. તેના કારણે વાતાવરણમાં ભેજ વધે છે. ભેજવાળી હવા ઉપર ચઢીને ઠંડી પડતાં વાદળો બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન નીકળતી ગરમી ચક્રવાતને સંગઠિત અને શક્તિશાળી બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

દરિયાની સપાટી પર હવાનું ઓછું દબાણ સર્જાય ત્યારે આસપાસની હવા તે તરફ ખેંચાય છે. પૃથ્વીના પરિભ્રમણને કારણે હવામાં ઘૂમરાટ પેદા થાય છે. આ પ્રક્રિયા અનુકૂળ રહે તો ધીમે ધીમે ચક્રવાતનું નિર્માણ થઈ શકે છે. જોકે, માત્ર ઓછું દબાણ પૂરતું નથી. ભેજ, ગરમ પાણી અને પવનની સ્થિતિ પણ અનુકૂળ હોવી જરૂરી છે.

ચક્રવાતની રચનામાં પવનની દિશા અને ઝડપનો તફાવત પણ મહત્ત્વનો છે. હવાના ઉપરના અને નીચેના સ્તરમાં પવનની ઝડપ કે દિશા અલગ હોય તો તેને વિન્ડ શિયર (Wind Shear) કહેવામાં આવે છે. વિન્ડ શિયર વધારે હોય તો ચક્રવાતની રચના ખોરવાઈ શકે છે. જ્યારે તે ઓછો હોય ત્યારે વાવાઝોડું વધુ સારી રીતે સંગઠિત થઈ શકે છે.

અલ નીનો (El Niño) અને ક્લાઇમેટ ચેન્જ (Climate Change) વિશ્વભરના હવામાનની સ્થિતિને અસર કરી શકે છે. જોકે, બંગાળની ખાડીમાં એક પછી એક ચક્રવાત બનવા પાછળ માત્ર આ બે પરિબળોને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં. દરિયાનું તાપમાન, ભેજ, પવનોની ગતિ અને હવામાનની અન્ય સ્થિતિઓ ભેગી મળીને ચક્રવાતની રચનાને અસર કરે છે.

ચક્રવાત દરમિયાન દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ, તેજ પવન, ઊંચાં મોજાં અને પૂરનું જોખમ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને હવામાન વિભાગની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે. માછીમારોએ દરિયામાં જવાનું ટાળવું જોઈએ. સંભવિત અસરગ્રસ્ત વિસ્તારના લોકોએ જરૂરી દવાઓ, પીવાનું પાણી અને ઇમરજન્સી સામગ્રી તૈયાર રાખવી જોઈએ.