બાપુએ કેમ લીધા હતા મહારાજા માધવરાવ સિંધિયા પાસેથી 25 લાખ રૂપિયા?

ચૌરી-ચૌરા વિદ્રોહની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે, મહુઆ ડાબર મ્યુઝિયમ દ્વારા ગોરખપુરની સેન્ટ એન્ડ્રુઝ પીજી કોલેજમાં દુર્લભ દસ્તાવેજોનું પ્રદર્શન યોજવામાં આવ્યું હતું. આ ઐતિહાસિક પ્રદર્શનમાં સ્વતંત્રતા સંગ્રામને લગતા અનેક અધિકૃત દસ્તાવેજો, ઐતિહાસિક તસવીરો અને અદાલતી અહેવાલો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. મહુઆ ડાબર મ્યુઝિયમના ડાયરેક્ટર જનરલ ડૉ. શાહ આલમ રાણા જેઓ ભારતીય ક્રાંતિકારી ચળવળના સમર્પિત સંશોધક છે અને બે દાયકાથી વધુ સમયથી આ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર કાર્ય કરી રહ્યા છે. તેમણે આ કાર્યક્રમનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

સ્વતંત્રતા સંગ્રામને લગતા દુર્લભ દસ્તાવેજો

આ પ્રસંગે, ડૉ. શાહ આલમ રાણાએ એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ રજૂ કર્યો જેણે અસહકાર આંદોલન દરમિયાન મહાત્મા ગાંધીની સંડોવણીના એક મહત્વપૂર્ણ છતાં ઓછા જાણીતા પાસા પર પ્રકાશ પાડ્યો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મહુઆ ડાબર મ્યુઝિયમમાં સ્વતંત્રતા સંગ્રામને લગતા દુર્લભ દસ્તાવેજો સચવાયેલા છે. આ દસ્તાવેજોની તપાસ કરતી વખતે, તેમને મધ્ય પ્રદેશના ભિંડ જિલ્લાના સરકારી ગેઝેટિયર (1996) ના પાના 29 પરના બીજા અને ત્રીજા ફકરામાં એક આશ્ચર્યજનક સંદર્ભ જોવા મળ્યો.

‘રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવકો’નું એક મજબૂત નેટવર્ક

ડૉ. રાણાએ વર્ણન કર્યું કે 8 ફેબ્રુઆરી, 1921ના રોજ મહાત્મા ગાંધીએ ગોરખપુરમાં એક વિશાળ જનસભાને સંબોધિત કરી હતી. તે સમય અસહકાર આંદોલનનો ચરમસીમાનો કાળ હતો અને દેશભરમાં ‘રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવકો’નું એક મજબૂત નેટવર્ક સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગઠન માત્ર સ્વતંત્રતા સંગ્રામ માટે જનતાને એકત્રિત કરી રહ્યું ન હતું, પરંતુ કોંગ્રેસ માટે અનાજ અને ભંડોળ પણ એકત્રિત કરી રહ્યું હતું. તે સમયે મહાત્મા ગાંધીની લોકપ્રિયતા ટોચ પર હતી અને તેમના સમર્થનમાં સૂત્રોચ્ચાર સમગ્ર દેશમાં ગુંજી રહ્યા હતા.

મહાત્મા ગાંધીએ કેમ માંગ્યા 25 લાખ રૂપિયા?

1922માં, મહાત્મા ગાંધીએ ગ્વાલિયરની મુલાકાત લેવાનો નિર્ણય કર્યો, જેનાથી રાજકીય અસ્થિરતામાં વધારો થયો. બ્રિટિશ સરકાર પ્રત્યે વફાદાર એવા ગ્વાલિયરના મહારાજા માધવરાવ સિંધિયા સંભવિત અશાંતિને ટાળવા માંગતા હતા; તેમણે તેમના ગૃહમંત્રી સદાશિવરાવ પવાર (દેવાસના મહારાજા) મારફતે મહાત્મા ગાંધીને કોંગ્રેસના ભંડોળ માટે પચીસ લાખ રૂપિયા ભરેલી એક પેટી મોકલી. તે જ સમયે, તેમણે ગાંધીજીને સ્પષ્ટ કર્યું કે ગ્વાલિયરની મુલાકાત લેવાથી બ્રિટિશ સરકારનો રોષ વહોરવો પડશે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, મહાત્મા ગાંધીએ તેમની ગ્વાલિયરની મુલાકાત મુલતવી રાખી હતી.

આ ઐતિહાસિક ઘટનાનો ઉલ્લેખ ડી.આર. માંકેકરના પુસ્તક Accession to Extinction: The Story of Indian Princes(એક્સેસન ટુ એક્સટિંક્શન: ધ સ્ટોરી ઓફ ઈન્ડિયન પ્રિન્સેસ) ના પાના નંબર 37 પર પણ જોવા મળે છે. જ્યારે મહુઆ ડાબર મ્યુઝિયમમાં આ દસ્તાવેજ મળી આવ્યો, ત્યારે તેમાં આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ નોંધાયેલો જોવા મળ્યો હતો. ડૉ. શાહ આલમ રાણાના જણાવ્યા અનુસાર, આ દસ્તાવેજ સ્વતંત્રતા સંગ્રામના રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં રહેલી ગંભીર અસરોને દર્શાવે છે અને બ્રિટિશ શાસન પ્રત્યેની વફાદારી જાળવી રાખવા માટે ભારતીય શાસકોએ લેવા પડેલા મુશ્કેલ નિર્ણયોને સ્પષ્ટ કરે છે.

કાકોરી કાંડ સાથે તુલના

ડૉ. રાણાએ આ ઘટના અને 1925ની ‘કાકોરી ટ્રેન એક્શન’ (કાકોરી કાંડ) વચ્ચે તુલના કરી હતી; તે ઘટનામાં, પંડિત રામ પ્રસાદ બિસ્મિલના નેતૃત્વમાં ક્રાંતિકારીઓએ બ્રિટિશ તિજોરીમાંથી માત્ર 4679 રૂપિયા, બે આના અને બે પૈસાની રકમ લૂંટી હતી. એક એવું કૃત્ય જેના કારણે ચાર ક્રાંતિકારીઓને ફાંસી આપવામાં આવી હતી. તેની સરખામણીમાં, તેના ત્રણ વર્ષ પહેલાં, ગ્વાલિયરના મહારાજાએ કોંગ્રેસના ભંડોળમાં 25 લાખ રૂપિયાની જંગી રકમનું દાન આપ્યું હતું . એક એવી હકીકત જે ઇતિહાસના પૃષ્ઠોમાં પ્રમાણમાં અજાણી રહી છે.

ચૌરી-ચૌરા વિદ્રોહને લગતા અન્ય ઘણા દુર્લભ દસ્તાવેજો

આ પ્રદર્શનમાં ચૌરી-ચૌરા વિદ્રોહને લગતા અન્ય ઘણા દુર્લભ દસ્તાવેજો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં સત્તાવાર ટેલિગ્રામ, બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા લેવામાં આવેલા દુર્લભ ફોટોગ્રાફ્સ, ગોરખપુર સેશન્સ કોર્ટના ચુકાદાઓ, ફાંસીની સજાનો સામનો કરી રહેલા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની દયાની અરજીઓ અને તે સમયના અખબારી અહેવાલોનો સમાવેશ થાય છે. આ દસ્તાવેજોએ માત્ર ચૌરી-ચૌરા ઘટનાના ઐતિહાસિક મહત્વને જ પ્રમાણિત કર્યું નથી, પરંતુ તેના સામાજિક અને રાજકીય પ્રભાવને પણ ઉજાગર કર્યો છે.

ડૉ. શાહ આલમ રાણાના જણાવ્યા અનુસાર, મહુઆ ડાબર મ્યુઝિયમનો ઉદ્દેશ્ય આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોને સાચવી રાખવાનો અને નવી પેઢીને તેમના ક્રાંતિકારી ઇતિહાસથી પરિચિત કરાવવાનો છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે તેમનો પરિવાર ઝફર અલીનો વંશજ છે – જેઓ 1857ના મહુઆ ડાબર ક્રાંતિકારી આંદોલનના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા અને જેમણે કંપની શાસન સામે સશસ્ત્ર સંઘર્ષ છેડ્યો હતો. અંગ્રેજોએ પાંચ હજારની વસ્તી ધરાવતા મહુઆ ડાબરના રહેઠાણને જમીનદોસ્ત કરી દીધું હતું; તેમ છતાં, ઝફર અલી અને તેમના ક્રાંતિકારી સાથીઓએ બાર વર્ષ સુધી દેશ-વિદેશમાં સૂફી સાધકોની જેમ જીવન જીવીને સ્વતંત્રતા આંદોલનનું સંગઠન કર્યું અને અંતે સર્વોચ્ચ બલિદાન આપ્યું.

ક્રાંતિકારી વારસાની શોધ

ડૉ. શાહ આલમ રાણાએ ચંબલના કોતરોને પોતાની કાર્યભૂમિ બનાવી છે અને હાલમાં તેઓ ત્યાં ક્રાંતિકારી વારસાની શોધ અને સંરક્ષણના કાર્યમાં વ્યસ્ત છે. તેમનું પ્રદર્શન માત્ર ચૌરી-ચૌરાના વિદ્રોહને જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના ગહન અને અત્યાર સુધી અજાણ્યા પાસાઓને પણ ઉજાગર કરવાનું માધ્યમ બન્યું. આ પ્રદર્શનમાં સંશોધકો, ઇતિહાસના રસિયાઓ અને વિદ્યાર્થીઓએ મોટી સંખ્યામાં ભાગ લીધો હતો અને આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો દ્વારા તેમણે મૂલ્યવાન જાણકારી મેળવી હતી.

Breaking News : હવે દર વર્ષે FASTag રિન્યૂ નહીં કરાવવો પડે, આ લોકોને કેન્દ્ર સરકારે આપી મોટી રાહત, જાણો શું કર્યો બદલાવ?, આ સ્ટોરી વાંચવા અહીં ક્લિક કરો