તમારું શહેર ખરેખર કોણ ચલાવે છે? મેયર કે મ્યુનિસિપલ કમિશનર, જાણો શું છે બંને વચ્ચેનો તફાવત
ભારતમાં મેયરનું પદ મહત્વનું હોવા છતાં તેમની ભૂમિકા ઘણી વખત મુખ્યત્વે ઔપચારિક રહે છે. શહેરના રોજિંદા વહીવટ અને અનેક મહત્વની સેવાઓની જવાબદારી સામાન્ય રીતે Municipal Commissioner એટલે કે મ્યુનિસિપલ કમિશનર પાસે હોય છે.
જ્યારે કોઈને પૂછવામાં આવે કે શહેર કોણ ચલાવે છે, ત્યારે મોટાભાગના લોકોનો જવાબ હશે- મેયર. આ જવાબ સંપૂર્ણપણે ખોટો નથી. દુનિયાના ઘણા દેશોમાં મેયર જ શહેરની ચૂંટાયેલી સરકારનું નેતૃત્વ કરે છે અને શહેરના વિકાસથી લઈને અનેક મહત્વના નિર્ણયો માટે જવાબદાર હોય છે. પરંતુ ભારતના મોટાભાગના શહેરોમાં વ્યવસ્થા થોડી અલગ છે.
ભારતમાં મેયરનું પદ મહત્વનું હોવા છતાં તેમની ભૂમિકા ઘણી વખત મુખ્યત્વે ઔપચારિક રહે છે. શહેરના રોજિંદા વહીવટ અને અનેક મહત્વની સેવાઓની જવાબદારી સામાન્ય રીતે Municipal Commissioner એટલે કે મ્યુનિસિપલ કમિશનર પાસે હોય છે. આ અધિકારીની નિમણૂક રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવે છે.
મ્યુનિસિપલ કમિશનર પાસે કઈ જવાબદારી હોય છે?
શહેરમાં પાણી પુરવઠો, કચરો ઉઠાવવો, રસ્તા અને ગટર વ્યવસ્થા, બિલ્ડિંગ પરમિશન સહિતની અનેક નાગરિક સેવાઓ મ્યુનિસિપલ કમિશનરના વહીવટી તંત્ર હેઠળ આવે છે. એટલે કે, જો વરસાદ દરમિયાન રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ જાય અથવા કચરો સમયસર ન ઉપડે, તો સમસ્યાના ઉકેલ માટે જવાબદાર વહીવટી તંત્રમાં મ્યુનિસિપલ કમિશનરની મહત્વની ભૂમિકા હોય છે.
બીજી તરફ, મેયર શહેરના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ હોય છે અને નાગરિકો તથા શહેરનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જોકે મેયર પાસે વહીવટી સત્તા કેટલી હશે તે રાજ્યના કાયદા અને સ્થાનિક વ્યવસ્થા પર આધારિત છે.
મેયર અને કમિશનર વચ્ચે જવાબદારીનો તફાવત
મેયર સામાન્ય રીતે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ હોવાથી તેમની રાજકીય જવાબદારી નાગરિકો પ્રત્યે હોય છે. જ્યારે મ્યુનિસિપલ કમિશનર એક વહીવટી અધિકારી હોય છે અને તેમની નિમણૂક રાજ્ય સરકાર કરે છે. તેથી તેમની વહીવટી જવાબદારી રાજ્ય સરકાર અને સંબંધિત શહેરી સ્થાનિક સંસ્થા પ્રત્યે હોય છે.
મ્યુનિસિપલ કમિશનરની બદલી પણ રાજ્ય સરકાર દ્વારા થઈ શકે છે. જેના કારણે લાંબા ગાળાના શહેરી પ્રોજેક્ટ્સમાં અધિકારીના કાર્યકાળનો મુદ્દો મહત્વનો બની જાય છે.
74મા બંધારણીય સુધારાનો શું હતો હેતુ?
વર્ષ 1992માં ભારતના બંધારણમાં 74મો બંધારણીય સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓને વધુ સશક્ત બનાવવાનો હતો. આ સુધારા હેઠળ શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓને 18 વિષયો સાથે જોડાયેલી જવાબદારીઓ આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. તેમાં શહેરી આયોજન, જાહેર આરોગ્ય, ઝૂંપડપટ્ટી સુધારણા સહિતના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે, આ સત્તાઓ અને જવાબદારીઓનું વાસ્તવિક હસ્તાંતરણ રાજ્યોના કાયદા અને વ્યવસ્થા પર આધારિત રહ્યું છે. પરિણામે ભારતના વિવિધ શહેરોમાં મેયર અને મ્યુનિસિપલ કમિશનરની સત્તા તથા ભૂમિકા અલગ-અલગ જોવા મળે છે.
શહેરની સમસ્યા માટે સવાલ કોને પૂછવો?
શહેરમાં ટ્રાફિક, પાણી ભરાવાની સમસ્યા, કચરો, રસ્તા કે અન્ય નાગરિક સુવિધાઓ અંગે સવાલ ઊભો થાય ત્યારે જવાબદારી એક જ વ્યક્તિની હોતી નથી. કઈ સમસ્યા માટે કઈ સંસ્થા કે અધિકારી જવાબદાર છે તે સંબંધિત રાજ્યના કાયદા, શહેરની વહીવટી રચના અને વિભાગની જવાબદારી પર આધારિત હોય છે.
આથી તમારા શહેરના મેયરનું નામ જાણવાની સાથે મ્યુનિસિપલ કમિશનર અને સંબંધિત વિભાગની જવાબદારી જાણવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે શહેરમાં કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય ત્યારે યોગ્ય સવાલ યોગ્ય અધિકારી સુધી પહોંચાડવો હોય તો શહેરનું વહીવટી તંત્ર કેવી રીતે કામ કરે છે તેની જાણકારી જરૂરી છે.
