
ગલીના છેવાડાના ભાગમાં બે ઘર આમને-સામને છે. પહેલા ઘરમાં સાવિત્રી રહે છે, જે બે બાળકોની માતા અને એક વિધવા છે અને દર મહિને તે કાપડની થેલી અને એક ઘસાયેલું કાર્ડ લઈને રાશનની દુકાન સુધી જાય છે તેમજ મફત અનાજ લઈને પરત ફરે છે. બીજા ઘરમાં તેની પડોશી ફાતિમા રહે છે, જેનો પતિ ભાડા પર રિક્ષા ચલાવે છે અને જેની દીકરી વર્ષ 2015માં જન્મી હતી.
ફાતિમાની કમાણી સાવિત્રી કરતાં વધુ નથી. તેનો ચૂલો પણ વધુ તેજ નથી સળગતો પરંતુ તેની અલમારીમાં કોઈ કાર્ડ નથી અને જ્યારે મહિનો તંગ હોય છે, ત્યારે તે દુકાનદાર પાસેથી ઉધાર લે છે. બંને સ્ત્રીઓએ આના પર ક્યારેય વાત કરી નથી. તેઓએ બસ એ શીખી લીધું છે કે, એક યાદી છે, અને તેમાંથી એક તેમાં સામેલ છે.
તે યાદી એક એવી સંખ્યામાંથી આવે છે, જે ફાતિમાની દીકરીના જન્મ પહેલાં નક્કી થઈ ચૂકી હતી. રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ 2013 સસ્તા અનાજના હકદારોના નામ જણાવતો નથી. તે ટકાવારી જણાવે છે: ગ્રામીણ વસ્તીના 75 ટકા સુધી અને શહેરી વસ્તીના 50 ટકા સુધી.
આ ટકાવારી વર્ષ 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં ગણાયેલી વસ્તી પર લાગુ થાય છે, જેનો અર્થ એ છે કે 2015માં જન્મેલી બાળકી તે ગણતરી માટે અદ્રશ્ય છે જે તેના જન્મથી ચાર વર્ષ પહેલાં થઈ હતી. આ નક્કી કરવાનો એક સાફ-સુથરો, વ્યવસ્થિત રસ્તો છે અને સાફ-સુથરાપણું જ તેને તપાસવા લાયક બનાવે છે.
સૌપ્રથમ એ જુઓ કે આ કેટલું આપે છે. અધિનિયમ હેઠળ લગભગ 81.35 કરોડ લોકો જાહેર વિતરણ પ્રણાલી એટલે કે રાશનની દુકાનોના દેશવ્યાપી જાળાથી અનાજ મેળવી શકે છે. આ સમગ્ર યુરોપની વસ્તી કરતા પણ વધુ છે.
2022 ના અંત સુધી પરિવાર થોડી કિંમત ચૂકવતા હતા: ચોખાના 3 રૂપિયા કિલો, ઘઉંના 2 રૂપિયા અને બાજરી જેવાં પાંકા અનાજના 1 રૂપિયા. 23 ડિસેમ્બર 2022 ના રોજ મંત્રીમંડળે નક્કી કર્યું કે અનાજ મફત રહેશે. પ્રાથમિકતા વાળા પરિવારમાં દરેક વ્યક્તિને 5 કિલો મળે છે અને સૌથી ગરીબ પરિવારોને, અંત્યોદય યોજના હેઠળ, પ્રતિ પરિવાર 35 કિલો મળે છે.
સંબંધિત ખાદ્ય યોજનાઓને જોડીને સરકારનો ખર્ચ દર વર્ષે 2 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે, હેતુ સ્પષ્ટ છે. ભૂખ અને કુપોષણ હજુ પણ વાસ્તવિક છે તેમજ બાળકોનું કદ નાનું રહેવાની સમસ્યા ભલે સુધરી હોય, લાખો લોકોને હજુ પણ પૂરતું યોગ્ય ભોજન મળતું નથી. સસ્તું અનાજ પરિવારને એક સહારો આપે છે. કમાણી કરનાર બીમાર પડે કે કામ બંધ થઈ જાય, તો પેટને રાહ જોવી પડતી નથી.
સાવિત્રી આ કોઈપણ અર્થશાસ્ત્રી કરતાં વધુ સારી રીતે જાણે છે. તે બીજી એક વાત પણ જાણે છે, જે બજેટમાં દેખાતી નથી. જે પરિવારને અનાજ પર ખર્ચ કરવો પડતો નથી, તે દાળ, શાકભાજી, શાળાના પુસ્તકો અથવા દવાઓ પર થોડો વધુ ખર્ચ કરી શકે છે. ખાદ્ય સુરક્ષા માત્ર પેટની વાત નથી. તે બાકીના જીવન માટે કેટલાક રૂપિયા મુક્ત કરી દે છે, અને જે ઘર કિનારે જીવે છે, ત્યાં કેટલાક રૂપિયા નક્કી કરી શકે છે કે બાળકની નોટ જૂનમાં ખરીદવામાં આવશે કે ક્યારેય નહીં.
આની યાદી એક ગણતરીથી નક્કી થઈ હતી, આજે કોણ ભૂખ્યું છે તેવા સર્વેક્ષણથી નહીં. અર્થશાસ્ત્રીઓ અને ખાદ્ય-અધિકાર કાર્યકરો વર્ષોથી કહેતા રહ્યા છે કે આનાથી ઘણા એવા લોકો છૂટી જાય છે જે આંકડા અપડેટ થવા પર પાત્ર બનતા હોય. આગામી વસ્તી ગણતરી નવો આધાર આપશે, અને ચર્ચા ફરી શરૂ થશે.
આ એટલા માટે મહત્વનું છે કે રાશન કાર્ડ એ પ્રવેશ-ટિકિટ છે. જે પરિવાર યાદીમાં નથી, તે એટલો જ ગરીબ હોઈ શકે છે જેટલો બાજુવાળો જે તેમાં સામેલ છે. તેને જૂની ગણતરી, ખોવાયેલા દસ્તાવેજો અથવા કોઈ બાબુની ભૂલના કારણે બહાર કરી દેવામાં આવ્યો હોઈ શકે છે અને નામ જોડાવવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે, જેમાં ભૂખ અટકતી નથી.
ખામીઓની સાથે-સાથે વાસ્તવિક ઉપલબ્ધિઓ પણ છે. ઘણી રાશનની દુકાનો હવે ઇલેક્ટ્રોનિક મશીનોનો ઉપયોગ કરે છે અને ‘વન નેશન વન રાશન કાર્ડ’ પ્રણાલી પ્રવાસી મજૂરને તેના પરિવારનો હિસ્સો તે રાજ્યમાં પણ મેળવવાની છૂટ આપે છે, જ્યાં કાર્ડ બન્યું નથી.
જે લોકો કામ માટે ફરે છે, તેમના માટે આ એક શાંત પ્રકારની આઝાદી છે. ટેક્નોલોજીએ રાશનના અનાજના ખુલ્લા બજારમાં વહી જવાની જૂની સમસ્યાને ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી છે, જો કે નાબૂદ નથી કરી. સાથે જ, મશીનો નિષ્ફળ થઈ શકે છે, જેમ કે જ્યારે અંગૂઠાનું નિશાન ન મળે, ત્યારે પરિવાર હકદાર હોવા છતાં કાઉન્ટર પરથી પાછો મોકલી શકાય છે.
આ વ્યવસ્થામાં કોઈ ફાતિમાને છોડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું નથી. 2011 ની ગણતરી બસ તેની દીકરીને જોઈ શકતી નથી. જાહેર વહીવટ તસવીરો પર ચાલે છે અને તેનાથી ઊભા થતા પ્રશ્નો ક્યારેય તસવીર ખેંચનારાઓ સાથેનો ઝઘડો હોતા નથી.
પ્રશ્ન એ છે કે, શું તસવીર એટલી ઝડપથી નવી કરવામાં આવે છે જેટલી ઝડપથી દેશ બદલાય છે. દર મહિનાના છેલ્લા દિવસે સાવિત્રી અનાજની થેલી લઈને ફાતિમાના દરવાજા સામેથી પસાર થાય છે અને ઉપર જોતી નથી.
તમારા પોતાના પડોશમાં કોણ ભૂખ્યું હશે અને કોઈ યાદીમાં ન હોય?