AI ની દુનિયાના મંચ પર હિંદુ સંતની એન્ટ્રી, એન્થ્રોપિકે હવે AI ને સદાચારના પાઠ ભણાવવા હિંદુ સંતને કર્યા આમંત્રિત- Video

ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સની એક રિપોર્ટમાં જણાવ્યા અનુસાર સિલિકોન વેલીના ધારદાર દિમાગ હવે AI ને માત્ર કોડ નહીં પરંતુ સદાચાર પણ શીખવશે. આ જ કારણ છે કે AI કંપની એન્થ્રોપિકે ધર્મના જાણકારોને આમંત્રિત કર્યા. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી Anthropic દ્વારા વિવિધ અહેવાલો મુજબ ‘Wisdom Tradition Circles’ નામે ચર્ચાઓનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ ચર્ચાઓમાં કેથોલિક અને ઇવેન્જેલિકલ વિચારકો, યહૂદી વિદ્વાનો, શીખ માનવાધિકાર કાર્યકર્તા તેમજ આફ્રિકન દાર્શનિક પરંપરાઓ સાથે કામ કરતા લોકો સામેલ થયા હોવાનું કહેવાય છે.

આ ઉપરાંત, કંપનીએ કેટલાક વરિષ્ઠ ધાર્મિક નેતાઓ સાથે પણ ખાનગી ચર્ચાઓ કરી હોવાના અહેવાલ છે. તેમાં કાર્ડિનલ બ્લેઝ કપિચ અને મોર્મન એપોસ્ટલ ગેરિટ ડબલ્યુ. ગોંગ જેવા નામોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, આ ચોક્કસ બેઠકો અંગેની માહિતી સેકન્ડહેન્ડ રિપોર્ટિંગ પર આધારિત છે અને Anthropic દ્વારા તેની સીધી પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી.

આજે ભલે AI સવાલોનો જવાબ આપી રહ્યુ હોય, પરંતુ એક ડર એવો પણ વ્યક્ત કરાઈ રહ્યો છે કે એ સમય દૂર નથી કે AI આપોઆપ નિર્ણયો લેવા લાગશે. જો આવી સ્થિતિ આવી તો તેને કેવી રીતે સારા-ખરાબનું જ્ઞાન થશે. માણસ માટે શું સારુ છે- શું ખરાબ છે? એન્થ્રોપિક જેવી AI કંપની આ જ સવાલોના જવાબ માટે દાર્શનિકો અને ધાર્મિક ગુરુઓ સાથે ચર્ચા કરી રહી છે. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સની રિપોર્ટ જણાવે છે કે એન્થ્રોપિક અત્યાર સુધીમાં અલગ અલગ 20 થી વધુ ધાર્મિક અને દાર્શનિક વિચારકોને તેમને ત્યાં બોલાવી તેમની સાથે ચર્ચા કરી ચુક્યુ છે.

આ વિચારકોમાં હિંદુ સંત, કેથોલિક, યહૂદી, શીખ, ઈવેંજેલિકલ, ઉંબુટૂ સહિત અન્ય આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા વિદ્રાનો સામેલ છે. આ તમામ ધાર્મિક વિદ્રાનો પાસે નોન ડિસ્ક્લોઝર એગ્રીમેન્ટ (NDA) સાઈન કરાવવામાં આવ્યો છે. જેથી શું ચર્ચા થઈ તેની ગોપનિય રહે.

ન્યીયોર્ક ટાઈમ્સના જણાવ્યા અનુસાર એન્થ્રોપિકે તેના AI મોડેલ ક્લાઉડ માટે એક પ્રકારનું બંધારણ પણ બનાવ્યુ છે. જેમા એ સમજાવવાનો પ્રયાસ કરાયો છે. ક્લોડે કેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ. AI નો દિમાગ સિલિકોન વેલી બનાવી રહ્યુ હોય પરંતુ તેને સદાચારના પાઠ હિંદુ સંત અને શીખ વિદ્રાનો ભણાવશે. આનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે કે આજકાલ જ્યારે AI ના બાગી બની જવાની અને ખતરનાક લેવલે પહોંચવાની જ્યારે ખુદ AI નિર્માતાઓ દ્વારા ડર વ્યક્ત કરાયો છે ત્યારે AI ને માત્ર સ્માર્ટ નહીં પરંતુ તેને સારુ, સદાચારી પણ બનાવવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.

AI કંપનીને હિંદુ સંતની જરૂરિયાત કેમ ઉભી થઈ?

એન્થ્રોપિક નથી ઇચ્છતું કે ક્લાઉડ પ્રતિબંધિત વિષયોની યાદીમાંથી બહાર નીકળી જાય. તે પહેલાથી જ બંધારણ નામની એક વસ્તુ પર કામ કરે છે, જે વ્યાપક સિદ્ધાંતોનો સમૂહ છે. જેનો હેતુ મોડેલને એવી પરિસ્થિતિઓમાં માર્ગદર્શન આપવા માટે છે જેના માટે કંપનીમાં કોઈએ યોજના બનાવવાનું વિચાર્યું ન હતું. તે દસ્તાવેજના પહેલાના ડ્રાફ્ટને આંતરિક રીતે ‘સોલ ડોક’ નામ આપવામાં આવ્યું હતું, અને સહ-સ્થાપક ક્રિસ્ટોફર ઓલાહે કંપની શું કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે તેનું વર્ણન કરવા માટે નૈતિક રચના વાક્યનો ઉપયોગ કર્યો છે.

તે શબ્દ, રચના, અહીં મહત્વ ધરાવે છે. એક નિયમ મોડેલને શસ્ત્ર બનાવવામાં મદદ કરતા રોકી શકે છે. તે મોડેલને કહી શકતું નથી કે જ્યારે બે યોગ્ય સિદ્ધાંતો એકબીજા સામે ખેંચાય છે, અથવા જ્યારે તે એવી પરિસ્થિતિમાં પહોંચે છે જેને તેના સર્જકોએ ક્યારેય આવતા જોયા નથી. તેના માટે તમારે ચુકાદાની નજીક કંઈકની જરૂર છે, અને ચુકાદો એ છે જ્યાં એક ટેક કંપની અચાનક પોતાને થોડા હજાર વર્ષોના ધાર્મિક દલીલમાંથી ઉધાર લેતી જોવા મળે છે. હવે સવાલ એ ઉઠે છે કે સારાઈ ની વ્યાખ્યા કોણ જણાવશે. સાચુ-ખોટુ શું છે. લોકોના હિતનું શું છે? અને અલગ અલગ ધર્મ અને સમાજ જો આ સવાલોના જવાબ જ જૂદા જૂદા આપશે તો AI કોની વાત માનશે?

આ સમગ્ર પ્રયાસનો હેતુ માત્ર Claude માટે નિયમોની લાંબી યાદી તૈયાર કરવાનો નથી. Anthropic એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે સદીઓથી માનવ સમાજમાં વિકસેલી સદ્ગુણ, નૈતિકતા અને ‘સ્વ’ અંગેની દાર્શનિક તથા ધાર્મિક વિચારસરણી શું વાસ્તવમાં AIના વર્તનને આકાર આપી શકે છે.

પરંતુ આ ચર્ચાઓમાં એક વધુ ગહન અને અસામાન્ય પ્રશ્ન પણ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે શું ભવિષ્યમાં કોઈ AI પોતે પણ નૈતિક વિચારણા અથવા નૈતિક અધિકારનો હકદાર બની શકે?

વિવિધ ધાર્મિક અને દાર્શનિક પરંપરાઓ આ મુદ્દાઓ પર અલગ-અલગ વિચારો ધરાવે છે. કર્તવ્ય શું છે, દુઃખ અને પીડાનું મહત્વ શું છે, સદ્ગુણની વ્યાખ્યા શું છે અને ‘વ્યક્તિ’ કોને કહેવાય. આવા મૂળભૂત પ્રશ્નોના જવાબો પણ દરેક પરંપરામાં એકસરખા નથી.

એટલે Anthropicનો પ્રયાસ કોઈ એક ધર્મ કે એક જ વિચારધારાના આધારે Claudeને ઘડવાનો નથી. તેના બદલે, કંપની વિવિધ સંસ્કૃતિઓ અને જ્ઞાનપરંપરાઓમાંથી મળતા વિચારોને સાથે રાખીને એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે AI માટે નૈતિક દિશા નક્કી કરવામાં માનવજાતના સદીઓ જૂના જ્ઞાનનો કેટલો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

કોઈ અન્ય વ્યક્તિને બદલે વેદાંત સાધુની પસંદગી શા માટે?

અદ્વૈત વેદાંતનો મુખ્ય વિષય માત્ર નૈતિકતા નથી, પરંતુ ચેતના અને ‘સ્વ’ એટલે કે આત્મસ્વરૂપ અંગેની સમજ છે. અને રસપ્રદ વાત એ છે કે Anthropic પણ હાલમાં AIની ચેતના અને તેના સ્વરૂપ જેવા જ પ્રશ્નો પર ઊંડાણપૂર્વક વિચાર કરી રહી છે. આ સંદર્ભમાં સ્વામી સર્વપ્રિયાનંદની પસંદગી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

સ્વામી સર્વપ્રિયાનંદ જે પરંપરામાંથી આવે છે, તેની કડી શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ અને સ્વામી વિવેકાનંદ સુધી પહોંચે છે. સ્વામી વિવેકાનંદે 1893માં શિકાગોમાં યોજાયેલી World’s Parliament of Religionsમાં વેદાંતનો પશ્ચિમ વિશ્વ સાથે પરિચય કરાવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે ન્યૂયોર્ક સહિતના વિસ્તારોમાં વેદાંતના વિચારોના પ્રસાર માટે એક મજબૂત ચળવળ ઊભી કરી હતી.

વિવેકાનંદનું માનવું હતું કે તત્ત્વજ્ઞાન અને અધ્યાત્મની સીધી અસર નૈતિકતા પર પડે છે. જો દરેક જીવમાં એક જ મૂળભૂત વાસ્તવિકતા રહેલી હોય, તો બીજા વ્યક્તિ સાથે આપણે કેવું વર્તન કરીએ છીએ તેને આપણે પોતાને કેવી રીતે સમજીએ છીએ તેનાથી અલગ કરી શકાય નહીં.

અલબત્ત, એવું કહેવાનો કોઈ આધાર નથી કે Anthropic Claude પાસે હિંદુ ધર્મ અપનાવવા માગે છે. પરંતુ બંને વચ્ચેનો એક મહત્વપૂર્ણ સમાંતર સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. કંપની કદાચ એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે કોઈ AIનું નૈતિક વર્તન માત્ર બહારથી લાદવામાં આવેલા નિયમોમાંથી જ આવવું જરૂરી છે કે પછી તે પોતાને શું માને છે અને પોતાના અસ્તિત્વને કેવી રીતે સમજે છે, તેના આધારે પણ નૈતિક વર્તન વિકસી શકે છે?
આ જ પ્રશ્ન Anthropicના ‘Constitution’ અને વિવિધ જ્ઞાનપરંપરાઓ સાથેની તેની ચર્ચાઓને વધુ રસપ્રદ અને ગહન બનાવે છે.

Sanatan Dharm: કળિયુગના અંત પહેલા પૃથ્વી પર શું થશે?- જાણો તેની સાથે જોડાયેલી કેટલીક ભવિષ્યવાણીઓ