વાદળી ડ્રમ કેસમા ફાંસીની સજા પામેલી મુસ્કાનની દીકરીને દત્તક લેવી શું આટલી સરળ છે ! ભારતમાં અનાથ બાળકોના એડોપ્શનના નિયમ-કાયદા શું છે?
મેરઠના વાદળી ડ્રમ કાંડ બાદ મુસ્કાનની નાની દીકરી રાધાના ભવિષ્ય પર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર ફૈઝાન અન્સારીએ તેને દત્તક લેવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ ભારતમાં CARA અને JJ Act હેઠળ દત્તક લેવાના કાયદા અત્યંત કડક છે.
મેરઠના ચર્ચાસ્પદ વાદળી ડ્રમ કાંડમાં આરોપી મુસ્કાન રસ્તોગી અને સાહિલ શુક્લાને જિલ્લા અદાલતે ફાંસીની સજા ફટકારી છે. સૌરભ રાજપૂત હત્યા કેસમાં આ ચુકાદો આવ્યો છે. મુસ્કાનની 2 દીકરીઓ છે. મોટી દીકરીની ઉંમર 7 વર્ષ છે, જે પોતાના મોસાળમાં છે. જ્યારે નાની દીકરીનો જન્મ જેલમાં જ થયો હતો. તેને પરિવાર અપનાવવા તૈયાર નથી. પિતાની હત્યા થઈ ચૂકી છે, જેના આરોપમાં માતા અને તેના પ્રેમીને સજા મળી ગઈ છે. હવે આવી સ્થિતિમાં નાની દીકરીના ભવિષ્યને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે. આ દરમિયાન એક વ્યક્તિની એન્ટ્રી થઈ છે, જેણે આ બાળકીને દત્તક લેવાનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો છે. આવું કરનાર ફૈઝાન અન્સારી કોણ છે? અને ભારતમાં કોઈ બાળકને દત્તક લેવાનો કાયદો શું છે?
ભારતમાં કોઈ પણ બાળકને દત્તક લેવા માટે માત્ર પરિવારની સંમતિ કે પરસ્પર સમજૂતી પૂરતી નથી. આ માટે સંપૂર્ણ કાનૂની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી અનિવાર્ય છે. જો બાળકના માતા-પિતાનું અવસાન થયું હોય, તેઓ ગુમ હોય, બાળકને છોડી દીધું હોય કે જેલમાં બંધ હોય, તો તેની દેખરેખ અને દત્તક લેવા સંબંધિત નિયમો અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓના આધારે લાગુ પડે છે. અહીં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે માતા-પિતા જેલમાં હોવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે બાળક આપમેળે કાનૂની રીતે દત્તક લેવા માટે ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે.
ભારતમાં દત્તક લેવાની પ્રક્રિયા ખાસ કરીને જુવેનાઇલ જસ્ટિસ (બાળકોની સંભાળ અને સંરક્ષણ) એક્ટ, 2015 અને એડોપ્શન રેગ્યુલેશન, 2022 હેઠળ સંચાલિત થાય છે. આ ઉપરાંત હિન્દુ દત્તક તથા ભરણપોષણ અધિનિયમ (HAMA), 1956 હેઠળ પણ અમુક પરિસ્થિતિઓમાં દત્તક લેવાની જોગવાઈ છે. આવો સમજીએ કે કાયદો શું કહે છે અને અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓમાં બાળકની જવાબદારી કોને મળી શકે છે.
ભારતમાં બાળક દત્તક લેવાનો કાયદો શું છે?
ભારતમાં બાળકોને દત્તક લેવા માટે 2 મુખ્ય કાનૂની જોગવાઈઓ છે:
- જુવેનાઇલ જસ્ટિસ એક્ટ, 2015: આ કાયદો અનાથ કે ત્યજી દેવાયેલા બાળકોને કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ દત્તક લેવાની વ્યવસ્થા કરે છે. આ કાયદા હેઠળ સંબંધીઓ પણ બાળકને દત્તક લઈ શકે છે. સંબંધીઓ દ્વારા દત્તક લેવાની પ્રક્રિયા ધર્મથી સ્વતંત્ર રહીને અપનાવી શકાય છે.
- હિન્દુ દત્તક અને ભરણપોષણ એક્ટ, 1956: આ કાયદો હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ સહિત કાયદાના દાયરામાં આવતા લોકો વચ્ચે દત્તક પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે. તેમાં બાળકને દત્તક આપવા, દત્તક લેનાર વ્યક્તિની યોગ્યતા અને અન્ય શરતોની જોગવાઈઓ સામેલ છે.
- જુવેનાઇલ જસ્ટિસ એક્ટની કલમ 56 દત્તક લેવાની વ્યવસ્થા સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે કલમ 61 હેઠળ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM) દત્તક લેવાનો આદેશ જાહેર કરતા પહેલાં બાળકના કલ્યાણ અને અન્ય જરૂરી પાસાઓ પર વિચાર કરે છે.
અનાથ કે ત્યજી દેવાયેલા બાળકો માટેના નિયમો શું છે?
કોઈ બાળક જો અનાથ કે બિનવારસી હોય અથવા તેને ચાઇલ્ડ વેલફેર કમિટી (CWC) દ્વારા કાનૂની રીતે દત્તક લેવા માટે મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યું હોય, તો તેને માત્ર CARA ના સત્તાવાર પોર્ટલ CARINGS ના માધ્યમથી જ દત્તક લઈ શકાય છે.
- ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન: બાળકને દત્તક લેવા ઇચ્છુક માતા-પિતાએ CARA ની વેબસાઇટ પર ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન કરાવવું પડે છે.
- દસ્તાવેજ અને હોમ સ્ટડી: ત્યારબાદ સોશિયલ વર્કર્સ દ્વારા ઘરનો સર્વે કરવામાં આવે છે અને કાનૂની યોગ્યતાની તપાસ થાય છે.
- ડીએમનો આદેશ: નવા સુધારાઓ મુજબ હવે કોર્ટના ચક્કર કાપવાને બદલે જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM) દ્વારા દત્તક લેવાનો અંતિમ આદેશ જાહેર કરવામાં આવે છે, જેના પછી બાળક કાનૂની રીતે નવા માતા-પિતાનું બની જાય છે.
જો બાળકના માતા-પિતા જેલમાં બંધ હોય તો શું નિયમો છે?
જો કોઈ બાળકના માતા-પિતા જીવિત હોય પરંતુ તેઓ કોઈ ગુનાહિત કેસમાં જેલમાં સજા ભોગવી રહ્યા હોય, તો આવી સ્થિતિમાં બાળકને સીધી રીતે કોઈ પણ વ્યક્તિ દત્તક લઈ શકતી નથી. આ માટે કાયદામાં વિશેષ જોગવાઈઓ છે:
- સરેન્ડર કે કસ્ટડીના નિયમો: જેલમાં બંધ માતા-પિતા જો પોતાની મરજીથી બાળકનો ઉછેર કરવામાં અસમર્થ હોય અને તેઓ સ્વેચ્છાએ બાળકને ચાઇલ્ડ વેલફેર કમિટી (CWC) સમક્ષ સરેન્ડર કરવા માંગતા હોય, તો કાનૂની પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવે છે. કાયદા મુજબ માતા-પિતાને કાઉન્સિલિંગ બાદ વિચાર કરવા માટે ચોક્કસ સમય એટલે કે કાનૂની કૂલિંગ પિરિયડ આપવામાં આવે છે.
- ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શન યુનિટ્સ: જો માતા-પિતા જેલમાં હોય અને બાળકની દેખરેખ રાખવા માટે પરિવારનું અન્ય કોઈ સભ્ય ન હોય, તો ડિસ્ટ્રિક્ટ ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શન યુનિટ (DCPU) તે બાળકને પોતાના સંરક્ષણમાં લે છે.
- કાનૂની જાહેરાત: જો માતા-પિતા જેલમાંથી બાળકની સંભાળ રાખવા કે મળવા માટે સંપૂર્ણપણે અસમર્થ રહે અને કાયદેસર રીતે બાળકને ત્યજી દેવાયેલું માનવામાં આવે, તો CWC દ્વારા તપાસ બાદ બાળકને કાનૂની રીતે દત્તક લેવા માટે મુક્ત જાહેર કરી શકાય છે. ત્યારબાદ જ CARA ના માધ્યમથી યોગ્ય માતા-પિતાને બાળક સોંપવામાં આવે છે.
- સંબંધીઓ દ્વારા દત્તક લેવું: જો માતા-પિતા જેલમાં હોય અને પરિવારના કોઈ નજીકના સંબંધી જેમ કે કાકા-કાકી, દાદા-દાદી કે નાના-નાની તે બાળકને દત્તક લેવા માંગતા હોય, તો હિન્દુ કાયદા (HAMA) અથવા કાનૂની ગાર્ડિયનશિપની જોગવાઈઓ હેઠળ માતા-પિતાની સંમતિ અથવા જેલ સત્તાધીશો મારફતે કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા ચાઇલ્ડ વેલફેર કમિટી અને કોર્ટની મંજૂરીથી આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકાય છે.
બાળક દત્તક લેવાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા શું છે?
જો કોઈ વ્યક્તિ કાનૂની રીતે બાળકને દત્તક લેવા માંગતી હોય, તો તેણે નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અનુસરવી પડે છે:
- ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન: સામાન્ય દત્તક ગ્રહણ ઇચ્છુક લોકોએ CARA ના ઓનલાઇન પોર્ટલ CARINGS પર રજીસ્ટ્રેશન કરાવવું પડે છે (પોર્ટલ: https://carings.wcd.gov.in/).
- દસ્તાવેજોની ચકાસણી: અરજદારે નિર્ધારિત દસ્તાવેજો જમા કરાવવાના રહે છે. જેમાં ઓળખ, રહેઠાણ, વૈવાહિક સ્થિતિ, આરોગ્ય અને આર્થિક સ્થિતિ સાથે જોડાયેલા પુરાવા સામેલ હોઈ શકે છે.
- હોમ સ્ટડી રિપોર્ટ: સંબંધિત તંત્ર દ્વારા એ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે કે અરજદાર બાળકને સુરક્ષિત અને યોગ્ય પારિવારિક વાતાવરણ આપી શકશે કે નહીં.
- બાળકની પસંદગી અને મેળવણું (મેચિંગ): કાનૂની રીતે દત્તક આપવા યોગ્ય જાહેર થયેલા બાળકના કિસ્સામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અનુસાર બાળક અને સંભવિત દત્તક માતા-પિતાનું મેચિંગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં બાળકના હિતને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા અપાય છે.
- કાનૂની આદેશ: દત્તક લેવાની તમામ ઔપચારિકતાઓ પૂર્ણ થયા પછી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ સંબંધિત કાયદા હેઠળ આદેશ જાહેર કરે છે. જુવેનાઇલ જસ્ટિસ એક્ટની કલમ 61 અનુસાર, અરજી દાખલ થયાની તારીખથી 2 મહિનાની અંદર દત્તક લેવાની કાર્યવાહી સામાન્ય રીતે પૂર્ણ થઈ જવી જોઈએ.
કોણ છે ફૈઝાન?
ફૈઝાન અન્સારી મુંબઈમાં રહેતા એક સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર અને બ્રાન્ડ પ્રમોટર છે, જેઓ અવારનવાર બોલિવૂડ સાથે જોડાયેલા સમાચારો, સેલિબ્રિટીઝ પરના નિવેદનો અને ચર્ચાસ્પદ બાબતો પર પોતાના રિએક્શન્સ આપીને ચર્ચામાં રહે છે. તાજેતરમાં તેમણે મેરઠ જિલ્લા અદાલતમાં એક અરજી દાખલ કરીને હત્યાની દોષિત મુસ્કાનની 10 મહિનાની દીકરીના ઉછેર, શિક્ષણ અને તેના પાલન-પોષણનો તમામ ખર્ચ ઉઠાવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે.
