Astronomy Facts: તારા કેવી રીતે બને છે? 9500 પ્રકાશવર્ષ દૂર મળી આવી અનોખી ખગોળીય ઘટના, ભારતીય સંશોધનથી બ્રહ્માંડના રહસ્યો ખુલશે
ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધકો સાથે મળીને એક એવા બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટારની શોધ કરી છે જે હાલમાં રચાઈ રહ્યો છે. આ શોધથી તારાઓના જન્મ અને તેમના વિકાસની પ્રક્રિયા સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મોટી મદદ મળશે.
ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિકોની ટીમ સાથે મળીને અંતરિક્ષમાં એક અત્યંત દુર્લભ બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટાર (Blue Straggler Star – BSS)ની શોધ કરી છે, જે હાલમાં નિર્માણની પ્રક્રિયામાં છે. આ શોધથી વૈજ્ઞાનિકોને તારાઓ કેવી રીતે બને છે અને સમય સાથે તેમનો વિકાસ કેવી રીતે થાય છે તે સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ મદદ મળશે.
બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટાર એવા વિશિષ્ટ પ્રકારના તારાઓ છે, જે પોતાના તારાગુચ્છ (Star Cluster)માં રહેલા અન્ય તારાઓની સરખામણીએ વધુ ગરમ, વધુ તેજસ્વી અને કદમાં વધુ વિશાળ જોવા મળે છે. વૈજ્ઞાનિકો લાંબા સમયથી આ રહસ્ય ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા કે આ પ્રકારના તારાઓ સામાન્ય તારાઓની સરખામણીએ અલગ રીતે કેમ વર્તે છે.
તારાઓનું ‘પુનર્જીવન’ કેવી રીતે થાય છે?
વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, ખગોળશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી બ્લૂ સ્ટ્રેગલર તારાઓની ઉત્પત્તિ અને વિકાસ પ્રક્રિયાનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રકારના તારાઓ પોતાના નજીકના સાથી તારાથી પદાર્થ (Matter) મેળવતા હોય છે અથવા બે તારાઓના વિલીનીકરણ (Stellar Merger) દ્વારા તેમનું દ્રવ્યમાન વધે છે.
આ પ્રક્રિયાને કારણે જૂનો તારો ફરીથી યુવાન અને વધુ સક્રિય દેખાવા લાગે છે. જોકે, આ પ્રકારની રચનાની પ્રક્રિયાના સીધા પુરાવા અત્યાર સુધી ખૂબ જ ઓછા જોવા મળ્યા હતા.
ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ કર્યું વિશેષ સંશોધન
આ શોધ માટે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગ (DST) હેઠળ કાર્યરત સ્વાયત્ત સંસ્થા ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એસ્ટ્રોફિઝિક્સ (IIA)ના વૈજ્ઞાનિકોએ એક ખાસ અભ્યાસ કર્યો હતો.
સંશોધકોએ પૃથ્વીથી લગભગ 9,500 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા જૂના તારાગુચ્છ કોલિન્ડર 261 (Collinder 261) માં રહેલી દ્વિતારા પ્રણાલી TIC 327546480નું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.
અભ્યાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે આ સિસ્ટમમાં રહેલો બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટાર પોતાના ઓછા દ્રવ્યમાન ધરાવતા સાથી તારામાંથી સતત પદાર્થ ખેંચી રહ્યો છે. આ કારણે તેનું કદ અને દ્રવ્યમાન વધી રહ્યું છે અને તે ફરીથી સક્રિય સ્થિતિમાં આવી રહ્યો છે.
વૈજ્ઞાનિકોને મળ્યા મહત્વપૂર્ણ પુરાવા
સંશોધકોએ NASAના TESS સ્પેસ મિશન દ્વારા મેળવેલા અત્યંત ચોકસાઈભર્યા પ્રકાશ ડેટા (Light Curve) અને ચિલીમાં આવેલી યુરોપિયન સાઉધર્ન ઓબ્ઝર્વેટરી (ESO)ની Very Large Telescopeમાંથી મળેલા રેડિયલ વેલોસિટી ડેટાનો અભ્યાસ કર્યો હતો.
આ વિશ્લેષણ દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ આ તારાપ્રણાલીમાંથી તીવ્ર એક્સ-રે ઉત્સર્જન પણ નોંધ્યું હતું. આ સંકેત આપે છે કે સાથી તારામાંથી નીકળતો પદાર્થ સતત બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટાર દ્વારા શોષાઈ રહ્યો છે.
બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટાર કેટલો મોટો છે?
સંશોધન મુજબ, શોધાયેલ બ્લૂ સ્ટ્રેગલર સ્ટારનું દ્રવ્યમાન સૂર્ય કરતાં લગભગ 1.67 ગણું વધારે છે, જ્યારે તેનો સાથી તારો સૂર્યના દ્રવ્યમાનના લગભગ 0.32 ગણો છે.
આ દ્વિતારા પ્રણાલીનો પરિભ્રમણ સમયગાળો લગભગ 2.11 દિવસ છે. વૈજ્ઞાનિક મોડલના આધારે જાણવા મળ્યું છે કે બંને તારાઓ વચ્ચે પદાર્થના પરિવહનની પ્રક્રિયા લગભગ 5.46 અબજ વર્ષ પહેલાં શરૂ થઈ હતી, જે હજુ પણ ચાલુ છે.
આ તારાગુચ્છની અંદાજિત ઉંમર લગભગ 7 અબજ વર્ષ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
બ્રહ્માંડના રહસ્યો સમજવામાં મળશે મદદ
વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ શોધ બ્લૂ સ્ટ્રેગલર તારાઓ કેવી રીતે બને છે તેની પ્રક્રિયાને વાસ્તવિક સમયમાં સમજવાની એક દુર્લભ તક આપે છે. આ અભ્યાસથી દ્વિતારા પ્રણાલીઓના વિકાસ, તારાઓના પુનર્જીવન અને બ્રહ્માંડમાં તારાઓના જીવનચક્રને સમજવામાં નવી દિશા મળશે.
ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોની આ સિદ્ધિ ખગોળ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહી છે અને ભવિષ્યના અંતરિક્ષ સંશોધન માટે નવા રસ્તા ખોલી શકે છે.
