Sprouts સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક, પરંતુ આ લોકોએ ખાવામાં રાખવી જોઈએ સાવચેતી! દરરોજ સેવન કરવાથી વધી શકે છે મુશ્કેલીનું જોખમ
સ્પ્રાઉટ્સ સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક છે, પ્રોટીન અને ફાઇબરથી ભરપૂર હોય છે. પરંતુ કાચા સ્પ્રાઉટ્સ દૂષિત થઈ ફૂડ પોઇઝનિંગનું જોખમ વધારી શકે છે. આયુર્વેદ મુજબ, તે પચવામાં ભારે હોઈ શકે છે, તેથી નબળી પાચનશક્તિ ધરાવતા લોકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને બાળકોએ સાવચેતી રાખવી.
સ્પ્રાઉટ્સ એટલે કે ફણગાવેલા અનાજ અને કઠોળને સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે. તેમાં પ્રોટીન, ફાઇબર, વિટામિન અને અનેક જરૂરી ખનિજો ભરપૂર પ્રમાણમાં હોય છે. વજન નિયંત્રણથી લઈને પાચનતંત્રને સ્વસ્થ રાખવા સુધી, સ્પ્રાઉટ્સના અનેક ફાયદા છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિ માટે તેનું સેવન એકસરખું ફાયદાકારક હોય એવું જરૂરી નથી. ખાસ કરીને કાચા સ્પ્રાઉટ્સનું સેવન કેટલીક વ્યક્તિઓ માટે જોખમી બની શકે છે.
સ્પ્રાઉટ્સને જો દૂષિત પાણીમાં પલાળવામાં આવે અથવા ભેજવાળા વાતાવરણમાં યોગ્ય સ્વચ્છતા વિના રાખવામાં આવે, તો તેમાં હાનિકારક બેક્ટેરિયાનો વિકાસ થઈ શકે છે. તેના કારણે ફૂડ પોઇઝનિંગ અને પેટમાં ચેપ લાગવાનું જોખમ વધી શકે છે. આથી સગર્ભા મહિલાઓ, નાના બાળકો, વૃદ્ધો અને નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોએ કાચા સ્પ્રાઉટ્સ ખાવામાં ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
સ્પ્રાઉટ્સ ખાવાની પરંપરા કેટલી જૂની છે?
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં પ્રોટીનયુક્ત શાકાહારી આહાર પ્રત્યે લોકોનો રસ વધ્યો છે. તેના કારણે સ્પ્રાઉટ્સ પણ લોકપ્રિય હેલ્ધી ફૂડ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા છે. જોકે, ફણગાવેલા અનાજનું સેવન કોઈ નવી બાબત નથી. પ્રાચીન સમયથી ભારતીય આહાર પદ્ધતિમાં તેનો સમાવેશ થતો આવ્યો છે.
આયુર્વેદના પ્રાચીન ગ્રંથ ‘ચરક સંહિતા’માં પણ સ્પ્રાઉટ્સ જેવા ખાદ્ય પદાર્થો અંગે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આયુર્વેદિક દૃષ્ટિકોણ મુજબ, સ્પ્રાઉટ્સમાં પોષક તત્ત્વો હોવા છતાં દરેક વ્યક્તિએ તેનું દરરોજ સેવન કરવું યોગ્ય નથી.
શ્રી શારદા ધન્વંતરી આયુર્વેદ હોસ્પિટલ, શ્રૃંગેરીના મુખ્ય તબીબી અધિકારી ડૉ. સુહાસ એચ.ડી.ના જણાવ્યા અનુસાર, આયુર્વેદમાં સ્પ્રાઉટ્સને પચવામાં ભારે ગણાવવામાં આવ્યા છે. તેથી નબળી પાચનશક્તિ ધરાવતા લોકોમાં તેનું વારંવાર અથવા વધુ પડતું સેવન પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે.
કઈ પરિસ્થિતિમાં સ્પ્રાઉટ્સ ખાવાનું ટાળવું જોઈએ?
- ડેરી પ્રોડક્ટ્સ સાથે સેવન કરતી વખતે: આયુર્વેદિક માન્યતા અનુસાર, સ્પ્રાઉટ્સ અને દૂધ જેવી ડેરી પ્રોડક્ટ્સનું એકસાથે સેવન ટાળવું જોઈએ. આ પ્રકારના ખોરાકના સંયોજનને પાચન માટે અનુકૂળ માનવામાં આવતું નથી. જોકે, આ અંગેના દાવાઓને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક પુરાવા તરીકે સમજવા ન જોઈએ.
- બળતરા અથવા ઓટોઇમ્યુન સમસ્યા હોય ત્યારે: કેટલીક ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓથી પીડાતા લોકોએ ખાસ કરીને આલ્ફાલ્ફા સ્પ્રાઉટ્સનું સેવન કરતા પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. આલ્ફાલ્ફામાં રહેલું L-कેનાવેનાઇન નામનું તત્ત્વ કેટલીક વ્યક્તિઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિની પ્રતિક્રિયાને અસર કરી શકે છે.
- નબળી પાચનશક્તિ ધરાવતા લોકો: જેમને વારંવાર ગેસ, પેટ ફૂલવું, અપચો અથવા પાચન સંબંધિત તકલીફો રહેતી હોય, તેમણે કાચા સ્પ્રાઉટ્સનું સેવન મર્યાદિત રાખવું જોઈએ. આવા કિસ્સામાં તેને સારી રીતે રાંધીને ખાવા અથવા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.
- વધુ પડતા સ્પ્રાઉટ્સ ખાવાથી: સ્પ્રાઉટ્સ પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર હોવા છતાં તેનું વધુ પડતું સેવન દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય નથી. વધારે માત્રામાં કાચા સ્પ્રાઉટ્સ ખાવાથી કેટલાક લોકોને ગેસ, પેટમાં દુખાવો, પેટ ફૂલવું અને એસિડિટી જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
શું સ્પ્રાઉટ્સ વિટામિન K અને થાઇરોઇડ પર અસર કરી શકે છે?
સ્પ્રાઉટ્સના સેવન સાથે જોડાયેલી કેટલીક બાબતો ખાસ ધ્યાનમાં લેવા જેવી છે. ખાસ કરીને આલ્ફાલ્ફા, બ્રોકોલી અને ક્લોવર જેવા સ્પ્રાઉટ્સમાં વિટામિન K મળી આવે છે. વિટામિન K શરીરમાં લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જે લોકો વોરફેરિન જેવી લોહી પાતળું કરવાની દવા લેતા હોય, તેમણે વિટામિન Kનું સેવન અચાનક વધારવું કે ઘટાડવું નહીં. તેના કારણે દવાની અસર પર પ્રભાવ પડી શકે છે. તેથી આવા લોકોએ પોતાના આહારમાં ફેરફાર કરતાં પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
બીજી તરફ, બ્રોકોલી, મૂળા, સરસવ અને કાલે જેવા ક્રુસિફેરસ સ્પ્રાઉટ્સમાં ગોઇટ્રોજેન્સ નામનાં કુદરતી સંયોજનો હોય છે. ખાસ કરીને મોટી માત્રામાં કાચા સ્વરૂપે તેનું સેવન કરવામાં આવે તો તે થાઇરોઇડ ગ્રંથિની આયોડિનનો ઉપયોગ કરવાની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે. હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ ધરાવતા લોકોએ આ બાબતે સાવચેતી રાખવી જોઈએ. જોકે, સામાન્ય માત્રામાં રાંધેલા ક્રુસિફેરસ શાકભાજીનું સેવન મોટાભાગના લોકો માટે સલામત માનવામાં આવે છે.
સ્પ્રાઉટ્સ ખાતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી?
સ્પ્રાઉટ્સને આહારમાં સામેલ કરતી વખતે સ્વચ્છતા અને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવા પર ખાસ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. તેને હંમેશાં સ્વચ્છ પાણીથી ધોવા જોઈએ અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સારી રીતે રાંધીને ખાવા જોઈએ. ખાસ કરીને સગર્ભા મહિલાઓ, વૃદ્ધો, નાના બાળકો અને નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોએ કાચા અથવા અધકચરા સ્પ્રાઉટ્સ ખાવાનું ટાળવું જોઈએ.
સ્પ્રાઉટ્સ સ્વાસ્થ્યપ્રદ આહારનો એક સારો વિકલ્પ બની શકે છે, પરંતુ તેનું સેવન વ્યક્તિની પાચનશક્તિ, સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ અને જરૂરિયાત પ્રમાણે કરવું જોઈએ. કોઈપણ ખોરાકને સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક માનતા પહેલાં તેની યોગ્ય માત્રા અને સેવનની રીત સમજવી એટલી જ જરૂરી છે.
