થાક અને કમજોરીને ન સમજો સામાન્ય! પુરુષોમાં આયર્નની કમીના હોઈ શકે છે આ ‘મોટા સંકેત’
સામાન્ય રીતે આયર્નની કમી કે એનિમિયાની સમસ્યાને માત્ર મહિલાઓ સાથે જ જોડીને જોવામાં આવે છે પરંતુ પુરુષો પણ આનાથી ગંભીર રૂપે પ્રભાવિત થઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી થાક, અશક્તિ કે શ્વાસ ચઢવા જેવા લક્ષણોને સામાન્ય ગણીને નજરઅંદાજ કરવાથી સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર પડી શકે છે. એવામાં સવાલ એ જ છે કે, પુરુષોમાં આયર્નની કમી કેમ થાય છે? તેના મુખ્ય લક્ષણો કયા છે અને સમયસર તેની ઓળખ કેમ જરૂરી છે?
‘આયર્ન’ શરીર માટે એક જરૂરી મિનરલ છે, જે હિમોગ્લોબિન બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. હિમોગ્લોબિન રેડ બ્લડ સેલ્સમાં મોજૂદ એક પ્રોટીન છે, જે ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજન લઈને શરીરના અલગ-અલગ અંગો અને ટિશ્યુ સુધી પહોંચાડે છે. શરીરમાં જ્યારે આયર્નની કમી થવા લાગે છે, ત્યારે હિમોગ્લોબિનનું પ્રોડક્શન પ્રભાવિત થઈ શકે છે અને ધીમે-ધીમે એનીમિયા એટલે કે લોહીની કમીની સમસ્યા થઈ શકે છે.
સામાન્ય રીતે આયર્નની કમીને મહિલાઓ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે પરંતુ પુરુષો પણ તેનાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. પુરુષોમાં આયર્નની કમીને નજરઅંદાજ ન કરવી જોઈએ, કારણ કે ઘણીવાર તેના લક્ષણો સામાન્ય થાક કે કમજોરી સમજીને ટાળી દેવામાં આવે છે. એવામાં સવાલ એ છે કે, પુરુષોમાં આયર્નની કમીના લક્ષણો કયા છે અને તેને કેમ નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ?
- વારંવાર થાક અને કમજોરી: પુરુષોમાં આયર્નની કમીનું સૌથી સામાન્ય લક્ષણ વારંવાર થાક અનુભવવું છે. પર્યાપ્ત ઊંઘ લીધા પછી પણ જો વ્યક્તિને દિવસભર કમજોરી કે સુસ્તી મહેસૂસ થાય છે, તો આ શરીરમાં આયર્નની કમીનો સંકેત હોઈ શકે છે. એવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે શરીરના ટિશ્યુ્સ (પેશી) સુધી પૂરતો ઓક્સિજન નથી પહોંચી શકતો.
- શ્વાસ ફૂલવો અને હૃદયના ધબકારા તેજ થવા: આયર્નની કમીના કારણે હિમોગ્લોબિનનું લેવલ ઓછું થઈ શકે છે. આવા સમયે શરીરના અંગો સુધી ઓક્સિજન પહોંચાડવા માટે હૃદયને વધારે મહેનત કરવી પડે છે. આના કારણે થોડી ફિઝિકલ એક્ટિવિટી કરવા પર પણ શ્વાસ ફૂલી શકે છે અથવા હૃદયના ધબકારા તેજ મહેસૂસ થઈ શકે છે.
- ત્વચાનું પીળું પડવું: આયર્નની કમીથી ત્વચા સામાન્ય કરતાં વધુ પીળી દેખાઈ શકે છે. વિશેષ રૂપથી ચહેરા, નીચલી પોપચાના (Anatomy) અંદરના હિસ્સા અને નખમાં પીળાપણું નજર આવી શકે છે. જો કે, માત્ર ત્વચાનો રંગ જોઈને આયર્નની કમીની પુષ્ટિ નથી કરી શકાતી.
- માથાનો દુખાવો અને ચક્કર આવવા: શરીરમાં હિમોગ્લોબિન ઓછું થવાથી મગજ સુધી ઓક્સિજનનો પુરવઠો પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આના કારણે વારંવાર માથાનો દુખાવો, ચક્કર આવવા અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં પરેશાની થઈ શકે છે.
- વાળ ખરવા અને નખ કમજોર થવા: આયર્નની કમીની અસર વાળ અને નખ પર પણ જોવા મળી શકે છે. કેટલાક લોકોમાં વાળ વધુ ખરવા લાગે છે, જ્યારે નખ કમજોર, પાતળા અથવાસામાન્ય રીતે તૂટી જાય તેવા હોઈ શકે છે.
- હાથ-પગ ઠંડા રહેવા: શરીરમાં આયર્નની કમી હોવા પર કેટલાક લોકોને હાથ-પગ સામાન્ય કરતાં વધુ ઠંડા મહેસૂસ થઈ શકે છે. એવું શરીરના વિભિન્ન હિસ્સાઓ સુધી ઓક્સિજનનો પુરવઠો પ્રભાવિત થવાના કારણે થઈ શકે છે.
પુરુષોમાં આયર્નની કમીના શું કારણો હોઈ શકે છે?
પુરુષોમાં આયર્નની કમી પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. આમાં આહારમાં આયર્નની કમી, શરીરમાં આયર્નનો યોગ્ય રીતે શોષણ ન થવું, પેટ કે આંતરડામાંથી લાંબા સમય સુધી થતી બ્લીડિંગની સમસ્યા અને કેટલીક પાચન સંબંધી બિમારીઓ જોડાયેલ છે. પેટમાં અલ્સર, આંતરડામાં સોજા કે પાચન તંત્રમાં કોઈ અન્ય પ્રકારની સમસ્યાના કારણે પણ શરીરમાં આયર્નની કમી થઈ શકે છે. કેટલાક મામલામાં મળમાં છુપાયેલું લોહી આવવું પણ તેનું કારણ હોઈ શકે છે.
આયર્નની કમીની ઓળખ અને બચાવ કેવી રીતે કરવો?
જો કોઈ પુરુષને વારંવાર થાક, કમજોરી, શ્વાસ ફૂલવાની કે ચક્કર આવવાની જેવી સમસ્યાઓ થઈ રહી છે, તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. તેની તપાસ માટે કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ, હિમોગ્લોબિન અને સીરમ ફેરીટિન ટેસ્ટની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે. જરૂર પડવા પર આયર્ન પ્રોફાઇલ અને અન્ય તપાસ પણ કરવામાં આવે છે.
આયર્નની કમીથી બચવા માટે ડાયેટમાં આયર્નથી ભરપૂર ખાદ્ય પદાર્થો એડ (Add) કરવા જરૂરી છે. લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, દાળો, રાજમા, ચણા, સોયાબીન, તલ અને આયર્નથી ફોર્ટિફાઈડ ખાદ્ય પદાર્થો તેના સારા સ્ત્રોત છે. નોન-વેજ ખાનારા લોકો માંસ અને માછલીથી પણ આયર્નની કમીને પૂરી કરી શકે છે. આની સાથે જ વિટામિન C થી ભરપૂર ખાદ્ય પદાર્થો જેવા કે આમળા, લીંબુ, જામફળ અને સંતરા ખાવાથી પણ આયર્નની કમીને પૂરી કરી શકાય છે.
