ભારતીય નાગરિક કોણ છે ? જન્મથી નાગરિકતા સુધીના નિયમો જાણો
ખાસ કરીને ભારતમાં જન્મના આધારે નાગરિકતા મેળવવાના નિયમો વર્ષોથી બદલાતા રહ્યા છે. એક જ દિલ્હીની હોસ્પિટલમાં અલગ-અલગ દાયકામાં જન્મેલા ત્રણ બાળકો માટે નાગરિકતા મેળવવાના નિયમો પણ અલગ હોઈ શકે છે.
ભારતમાં જન્મેલા દરેક વ્યક્તિને આપમેળે ભારતીય નાગરિકતા મળી જાય છે એવું હવે નથી. સમય સાથે નાગરિકતાના કાયદામાં અનેક ફેરફારો થયા છે. ખાસ કરીને ભારતમાં જન્મના આધારે નાગરિકતા મેળવવાના નિયમો વર્ષોથી બદલાતા રહ્યા છે. એક જ દિલ્હીની હોસ્પિટલમાં અલગ-અલગ દાયકામાં જન્મેલા ત્રણ બાળકો માટે નાગરિકતા મેળવવાના નિયમો પણ અલગ હોઈ શકે છે.
1970માં જન્મેલા બાળક માટે શું નિયમ હતો?
1970ના સમયગાળામાં ભારતમાં જન્મેલા બાળક માટે નાગરિકતાના નિયમો આજની સરખામણીમાં વધુ સરળ હતા. તે સમયે ભારતમાં જન્મ લેવો ભારતીય નાગરિકતા મેળવવા માટે મુખ્ય આધાર હતો. એટલે કે માતા-પિતાની નાગરિકતા કે તેમની સ્થિતિ કરતાં ભારતમાં જન્મ થયો હોવો વધુ મહત્વનો હતો.
1995માં નિયમોમાં આવ્યો ફેરફાર
સમય જતાં કાયદામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો. 1995માં ભારતમાં જન્મેલા બાળકને નાગરિકતા મેળવવા માટે માતા-પિતાની નાગરિકતા પણ મહત્વપૂર્ણ બની. આ સમયગાળામાં ઓછામાં ઓછા એક માતા અથવા પિતા ભારતીય નાગરિક હોય તેવી શરત લાગુ થઈ.
2010માં નિયમો વધુ કડક બન્યા
2010માં જન્મેલા બાળક માટે નાગરિકતાના નિયમો વધુ કડક છે. કાયદા મુજબ, બાળકના જન્મ સમયે બંને માતા-પિતા ભારતીય નાગરિક હોવા જોઈએ અથવા એક માતા-પિતા ભારતીય નાગરિક હોય અને બીજો વ્યક્તિ ભારતમાં ગેરકાયદેસર રીતે રહેતો ન હોય તે જરૂરી છે.
ભારતીય નાગરિકતાનો આધાર ક્યાંથી આવે છે?
ભારતીય નાગરિકતાનો મૂળ આધાર બંધારણના આર્ટિકલ 5થી 11માં જોવા મળે છે. આ જોગવાઈઓ 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ બંધારણ અમલમાં આવ્યું ત્યારે ભારતીય નાગરિક કોણ ગણાશે તે નક્કી કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી.
આઝાદી અને વિભાજન બાદ લાખો લોકો ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સ્થળાંતર કરી રહ્યા હતા. આવી પરિસ્થિતિમાં શરૂઆતના નાગરિકતાના નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. બંધારણના આર્ટિકલ 11 હેઠળ સંસદને નાગરિકતા અંગે કાયદો બનાવવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી.
આ સત્તાના આધારે સંસદે 1955માં Citizenship Act બનાવ્યો. ત્યારબાદ તેમાં 1986, 2003 અને 2019 સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારા કરવામાં આવ્યા.
ભારતીય નાગરિકતા મેળવવાના 5 રસ્તા
ભારતીય કાયદા મુજબ મુખ્યત્વે પાંચ રીતે નાગરિકતા મેળવી શકાય છે:
- જન્મથી નાગરિકતા
- વંશ અથવા માતા-પિતાના આધારે નાગરિકતા
- રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા
- નેચરલાઇઝેશન દ્વારા
- ભારતમાં નવા પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા
સમય સાથે ખાસ કરીને જન્મના આધારે નાગરિકતા મેળવવાના નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો થયા છે.
ભારતમાં Dual Citizenship છે?
ભારતમાં ડ્યુઅલ સિટિઝનશિપ એટલે કે બે દેશની નાગરિકતા રાખવાની જોગવાઈ નથી. જો કોઈ ભારતીય નાગરિક સ્વેચ્છાએ બીજા દેશની નાગરિકતા સ્વીકારે છે, તો ભારતીય કાયદા મુજબ તેની ભારતીય નાગરિકતા સમાપ્ત થાય છે.
આ કારણે OCI એટલે Overseas Citizen of India કાર્ડને ભારતીય નાગરિકતા સમજવી યોગ્ય નથી. OCI કાર્ડધારકોને ભારતમાં લાંબા સમય સુધી રહેવા માટે કેટલીક સુવિધાઓ અને અધિકારો મળે છે, પરંતુ તેઓ ભારતીય પાસપોર્ટ મેળવી શકતા નથી અને તેમને મતદાનનો અધિકાર પણ નથી.
CAA 2019થી શું બદલાયું?
Citizenship Amendment Act (CAA), 2019 હેઠળ પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અફઘાનિસ્તાનથી ભારતમાં આવેલા હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી સમુદાયના કેટલાક લોકોને નાગરિકતા મેળવવા માટે ઝડપી માર્ગની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ માટે તેઓએ કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો પૂરી કરવી જરૂરી છે અને 31 ડિસેમ્બર, 2014 અથવા તે પહેલાં ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો હોવો જરૂરી છે.
CAA અંગે ભારતમાં લાંબા સમયથી રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા ચાલી રહી છે. સમર્થકોનું કહેવું છે કે આ કાયદો પડોશી દેશોમાં ધાર્મિક ઉત્પીડનનો સામનો કરનારા લઘુમતીઓને નાગરિકતા મેળવવાનો માર્ગ આપે છે. જ્યારે ટીકાકારોનું કહેવું છે કે નાગરિકતા માટે ધર્મને માપદંડ બનાવવો બંધારણની સમાનતાની જોગવાઈ સાથે અસંગત છે. આ મુદ્દે કાનૂની પડકારો પણ થયા છે.
નાગરિકતા માત્ર જન્મસ્થળથી નક્કી થતી નથી
ભારતીય નાગરિકતાના નિયમો સમય સાથે બદલાયા છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં ભારતમાં જન્મને વધુ મહત્વ આપવામાં આવતું હતું, જ્યારે બાદમાં માતા-પિતાની નાગરિકતા અને ભારતમાં તેમની કાનૂની સ્થિતિ જેવા મુદ્દાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ બન્યા.
અર્થાત્, ભારતમાં જન્મ લેવો નાગરિકતા મેળવવાનો એક આધાર છે, પરંતુ વ્યક્તિ કયા વર્ષે જન્મી છે અને તે સમયે લાગુ કાયદો શું હતો તેના આધારે નિયમો અલગ હોઈ શકે છે. આથી પાસપોર્ટ, જન્મ પ્રમાણપત્ર અથવા નાગરિકતા સંબંધિત કોઈપણ પ્રક્રિયા કરતી વખતે લાગુ પડતા વર્તમાન કાયદા અને સત્તાવાર નિયમો તપાસવા મહત્વપૂર્ણ છે.
