ISROનું PSLV રોકેટ ‘નર્વસ નાઈંટીઝ’નો શિકાર કેમ થઈ રહ્યું છે? સતત બીજી નિષ્ફળતા

ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) માટે આજનો દિવસ ખૂબ જ દુઃખદ હતો. 2026 નું પ્રથમ પ્રક્ષેપણ, PSLV-C62 મિશન, નિષ્ફળ ગયું. રોકેટ સવારે 10:18 વાગ્યે ઉડાન ભરી, પરંતુ ત્રીજા તબક્કા (PS3) ના અંતે ગંભીર સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો. ઉડાન માર્ગમાં ફેરફાર અને રોલ રેટમાં ખલેલને કારણે રોકેટ જરૂરી ગતિ પ્રાપ્ત કરી શક્યું નહીં.

પરિણામ: મુખ્ય પેલોડ, DRDO નો EOS-N1 (અન્વેષા) ઉપગ્રહ, અને 15 અન્ય સહ-મુસાફર ઉપગ્રહો (કુલ 16) ઇચ્છિત ભ્રમણકક્ષા સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ ગયા. આ બધા ઉપગ્રહો હવે અવકાશમાં ખોવાઈ ગયા છે અથવા વાતાવરણમાં બળી ગયા છે. ISRO ના અધ્યક્ષ વી. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે ત્રીજા તબક્કાના અંતે વાહનનું પ્રદર્શન સામાન્ય હતું, પરંતુ તે પછી, રોલ રેટમાં ખલેલ અને ઉડાન માર્ગમાં ફેરફાર જોવા મળ્યો. અમે ડેટાનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કરી રહ્યા છીએ.

આ અકસ્માત કેમ થયો? (કારણો શું છે?)

• PSLV-C62 માં સમસ્યા ત્રીજા તબક્કા (PS3) માં આવી, જે એક ઘન-ઇંધણ મોટર છે. ISRO ના પ્રારંભિક નિવેદનમાં જણાવાયું છે…
• રોલ રેટ ડિસ્ટર્બન્સ: રોકેટની પરિભ્રમણ ગતિમાં અચાનક ફેરફાર.
• ફ્લાઇટ પાથ ડેવિએશન: રોકેટનો માર્ગ ઇચ્છિત માર્ગથી ભટકી જાય છે, જે તેને ભ્રમણ ગતિ પ્રાપ્ત કરવામાં અટકાવે છે.
• સંભવિત કારણો: ઘન મોટરમાં દબાણમાં ઘટાડો, નોઝલ નિયંત્રણ સમસ્યા, અથવા કંપન/નિયંત્રણ સિસ્ટમમાં ખામી. (આ PSLV-C61 જેવી જ ત્રીજા તબક્કાની સમસ્યા છે.)

ત્રીજા તબક્કામાં સમસ્યા સર્જાવાનો આ સતત બીજો પ્રસંગ છે. અગાઉ, PSLV-C61 (મે 2025) એ પણ ત્રીજા તબક્કામાં ચેમ્બર દબાણમાં ઘટાડો થવાને કારણે EOS-09 ઉપગ્રહ ગુમાવ્યો હતો. તે મિશન પછી, ISRO એ PSLV કાફલાને ગ્રાઉન્ડેડ કર્યો, સમીક્ષાઓ કરી અને સુધારા કર્યા, પરંતુ સમસ્યા યથાવત રહી. ISRO હવે નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિ બનાવીને આ બાબતની તપાસ કરી રહ્યું છે.

નુકસાન કેટલું વ્યાપક હતું?

• આ મિશન ISRO, રાષ્ટ્ર, DRDO, NSIL (ન્યૂ સ્પેસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ) અને સશસ્ત્ર દળો માટે એક મોટો આંચકો છે…

નાણાકીય નુકસાન

• PSLV લોન્ચનો ખર્ચ આશરે ₹250-300 કરોડ છે.
• મુખ્ય ઉપગ્રહ, અન્વેષા (EOS-N1), DRDO હાઇપરસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજિંગ ઉપગ્રહ હતો, જેનો ખર્ચ ₹200-400 કરોડથી વધુ થઈ શકે છે.
• 15 સહ-મુસાફર ઉપગ્રહો (ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ, નેપાળ, સ્પેન, વગેરેમાંથી) ની કુલ કિંમત ₹100-200 કરોડ છે.
• કુલ નુકસાન: ₹500-800 કરોડથી વધુ (ઉપગ્રહો + પ્રક્ષેપણ + વિકાસ ખર્ચ