સરકારી કર્મચારીના મૃત્યુ પછી પરિવારમાં કોને મળે છે પેન્શન? જાણો આ નિયમ

કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અથવા પેન્શનધારકોના મૃત્યુ બાદ તેમના પરિવારને આપવામાં આવતા ‘ફેમિલી પેન્શન’ (કૌટુંબિક પેન્શન) અંગે ઘણીવાર મૂંઝવણ જોવા મળે છે. સરકારે હવે આ સમગ્ર બાબત સ્પષ્ટ કરી દીધી છે. પેન્શનના નિયમો અનુસાર, પરિવારના દરેક સભ્ય આપમેળે ફેમિલી પેન્શન મેળવવા માટે હકદાર હોતા નથી. પાત્રતાનો આધાર મૃતક વ્યક્તિ સાથેના સંબંધ, વ્યક્તિની પોતાની અંગત આવક અને અમુક કિસ્સાઓમાં, મૃતક પર આર્થિક રીતે નિર્ભર હોવાના પુરાવા પર રહેલો છે.

ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પેન્શન એન્ડ પેન્શનર્સ વેલ્ફેર’ (DoPPW) દ્વારા 29 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ એક ઓફિસ મેમોરેન્ડમ (કાર્યાલય જ્ઞાપન) બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. તેમાં આજીવિકા કમાવવામાં અસમર્થતા અને મૃતક પર આર્થિક નિર્ભરતાને લગતા માપદંડોની વિગતવાર સમજૂતી આપવામાં આવી છે. આ આદેશમાં અપરિણીત, વિધવા કે છૂટાછેડા લીધેલી પુત્રીઓ, પુનઃલગ્ન કરનાર સંતાનવિહોણી વિધવાઓ, આશ્રિત માતા-પિતા, અને દિવ્યાંગ બાળકો કે ભાઈ-બહેનો માટેના નિયમો સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

પેન્શન વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફેમિલી પેન્શનના દાવાઓની સમીક્ષા કરતી વખતે, તે તપાસવું જરૂરી છે કે દાવો કરનાર વ્યક્તિ પોતાની આજીવિકા કમાય છે કે કેમ. જો કે, કાયદેસરના જીવનસાથી (પતિ કે પત્ની) આ નિયમમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત છે. તેમના માટે કોઈ આવક મર્યાદા લાગુ પડતી નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જીવનસાથી ગમે તેટલી આવક કમાતા હોય, તો પણ તેમને ફેમિલી પેન્શન મેળવતા રોકી શકાય નહીં.

જો કે, જો કોઈ સંતાનવિહોણી વિધવા પુનઃલગ્ન કરે છે, તો તેને આ મુક્તિ મળતી નથી. આવા કિસ્સામાં, તેમના પર પણ પરિવારના અન્ય સભ્યો (દિવ્યાંગ બાળકો કે ભાઈ-બહેનો સિવાય) માટે લાગુ પડતી આવક મર્યાદા જ લાગુ પડે છે.

‘સેન્ટ્રલ સિવિલ સર્વિસીસ (પેન્શન) રૂલ્સ, 2021’ના નિયમ 50(11) હેઠળ, વિભાગે આવકની ચોક્કસ મર્યાદાઓ નક્કી કરી છે. કાયદેસરના જીવનસાથી સિવાયના પાત્ર પરિવારના સભ્યો, તેમજ પુનઃલગ્ન કરનાર સંતાનવિહોણી વિધવા માટે, ફેમિલી પેન્શન સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી માસિક આવક ₹9000 અને તેની સાથે મળવાપાત્ર ‘ડિયરનેસ રિલીફ’ના સરવાળા કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ. આ મર્યાદા અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી આવકને લાગુ પડે છે અને તેમાં ફેમિલી પેન્શનની રકમનો સમાવેશ થતો નથી. ₹9000ની આ રકમ વર્તમાન લઘુત્તમ ફેમિલી પેન્શનને અનુરૂપ છે.

માનસિક કે શારીરિક રીતે દિવ્યાંગ બાળકો અથવા ભાઈ-બહેનો માટે આવકનો અલગ માપદંડ લાગુ પડે છે. તેમના કિસ્સામાં, ફેમિલી પેન્શન સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી કુલ આવક, તેમને મળવાપાત્ર ફેમિલી પેન્શનની રકમ કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ. વર્તમાન નિયમો મુજબ, આ રકમ કર્મચારીના છેલ્લા મળેલા પગારના 30% અને તેની સાથે લાગુ પડતા મોંઘવારી રાહત (Dearness Relief – DR) જેટલી હોય છે.

પરિવારના અમુક સભ્યો માટે, પેન્શન મેળવવા પાત્ર બનવા માત્ર નિર્ધારિત મર્યાદાથી ઓછી આવક હોવી પૂરતી નથી. તેમણે એ પણ સાબિત કરવું પડે છે કે, સરકારી કર્મચારી કે પેન્શનર જ્યારે જીવિત હતા, ત્યારે તેઓ તેમના પર આર્થિક રીતે નિર્ભર હતા.

વિભાગના સ્પષ્ટીકરણ અનુસાર, અપરિણીત, વિધવા અથવા છૂટાછેડા લીધેલ પુત્રીઓએ એ સાબિત કરવું જરૂરી છે કે તેઓ તેમના માતા-પિતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેમના પર નિર્ભર હતાં. તેવી જ રીતે, આશ્રિત માતા-પિતાએ એવો પુરાવો આપવો પડે છે કે તેઓ કર્મચારી કે પેન્શનરના મૃત્યુના તુરંત પહેલાં સંપૂર્ણપણે તેમના પર નિર્ભર હતા. દિવ્યાંગ ભાઈ-બહેનોના કિસ્સામાં પણ, કર્મચારી કે પેન્શનરના મૃત્યુના તુરંત પહેલાના સમયમાં તેઓ આર્થિક રીતે તેમના પર નિર્ભર હતા, તે સાબિત કરવું ફરજિયાત છે.

પેન્શન વિભાગે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, આર્થિક નિર્ભરતા નક્કી કરવા માટે જે આવક મર્યાદાનો ઉપયોગ થાય છે, તે જ મર્યાદા વ્યક્તિના ગુજરાન કે આજીવિકાના સાધનોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે પણ વપરાય છે. ખાસ કરીને, પરિવારના સામાન્ય સભ્યો માટે, અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી આવક દર મહિને ₹9000 વત્તા મોંઘવારી રાહત (DR) કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ; જ્યારે દિવ્યાંગ બાળકો કે ભાઈ-બહેનો માટે, આ મર્યાદા કર્મચારીના પગારના 30% વત્તા મોંઘવારી રાહત (DR) કરતાં ઓછી નક્કી કરવામાં આવી છે.